BE CREATIVE TO LEARN

Н.Давааболд /Докторант/

ХИС-ийн ГХСС-ийн Англи Хятад хэлний тэнхим

[email protected]

УЛС ТӨРИЙН ЗҮЙРЛЭЛД ХИЙСЭН ЗАРИМ АНАЛИЗ

(ӨНӨӨДӨР СОНИНЫ ЖИШЭЭН ДЭЭР)

ТҮЛХҮҮР ҮГ: Улс төр, зүйрлэл, танихуй, үзэгдэл, судлагдахуун, зохиох, орлуулах.

Зүйрлэх үзэгдэл эртний герег, ромын гүн ухаантнуудын анхааралд өртөж байсан тэр цагаас хойш он цаг улиран солигдож олон зууныг ардаа үдсэн ч өнөөг хүртэл түүнд хандах сонирхол буураагүйгээр барахгүй улам бүр олон талаас хандах болжээ. Хэдийгээр хэл судлаачид зүйрлэх үзэгдэл, зүйрлэлийг олон талаас судалж хэлний уг үзэгдэлтэй холбоотой олон асуудлыг шийдэж ирсэн ч улс орон, нийгмийн амьдралд болж буй үйл явдал, өөрчлөлт шинэчлэл хэлэнд мөн тусгалаа олж үгийн сан шинэ үг хэллэгээр баяжин байдаг зүй тогтолтой холбоотойгоор зүйрлэлд хандах шинэ шинэ гарц ч бий болсоор байдаг ба хэлний бөгөөд хэлэхүйн хэмжээний зүйрлэл ч мөн энд хувь нэмрээ оруулсаар буй. [5:27]

Зүйрлэл нь сүүлийн үед нилээн өргөн хөгжиж хэл шинжээчид эрдэмтэдийн анхаарлыг татасаар байна. Хэдий энэ сэдэв нь монголд төдийлөн сайн судлагдаагүй ч орос болон англи хэлэнд аль хэдийн хэл шинжлэлийн түвшинд судлагдан ирсэн байна.

Бид энэхүү сэдвээ илүү өргөн судалж таньж мэдэхийн тулд орчин цагийн хэвлэлээс нийтдээ 300 “улс төржсөн” зүйрлэлийг түүвэрлэн ажиглалт хийхэд маш олон салбар чиглэлийн улс төрд огт хамааралгүй үг нийлэмжээр дамжуулан зүйрлэн илэрхийлсэн байна. Тиймээс бид чухам ямар үг нийлэмжээр түлхүү илэрч байгааг нь харгалзан дараах хэсгүүдэд хуваасан болно.

1. 
   
   1. Монголчуудын ахуй амьдрал, мал аж ахуйтай холбоотой үгс
   2. Эмнэлэгийн чиглэлийн
   3. Харь хэлнээс орж ирсэн гадаад үгс болон нийлэмж
   4. Спорт болон тоглоомонд хэрэглэгдэх үгс нийлэмж
   5. Хоол хүнстэй холбоотой гэх зэргээр ангилан үзсэн болно.

1. Монголчуудын аж амьдрал, мал аж ахуйтай холбоотой үгсээр зүйрлэсэн нь:

1. Засгийн газарт түүнээс өөр “ташуур барих” хүнгүй болоод байгаа өнөө цагт тун нүдээ олсон алхам байлаа. (Өнөөдөр 2013, 02сар, №038)
2. Кипрт Ерөнхийлөгчийн эхлэв. Консерватив намын Никос Анастасиадес энэ сунгаанд тэргүүлж буй бөгөөд хамгийн хүчтэй өрсөлдөгч Ставрос Маласаас 15 хувийн дээгүүр үзүүлэлттэй байгаа аж. (Өнөөдөр 2013, 02сар, №038)
3. Мөн угшил нэгтэй МАХН –ынхантайгаа үл ойлголцож сонгуульд 2 тусдаа орсон.(Өнөөдөр 2013, 02сар, №038)
4. Оюутолгой төслийн хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулахдаа зардлыг “чөдөрлөх” цаашид нэмэгдүүлэхгүй байх талаар заалт оруулаагүй юм байна. (Өнөөдөр 2013, 02сар, №038)
5. Ерөнхийлөгчйин сонгуулийн төвөргөөнтэй зэрэгцээд МАН, МАХН –ыг эвсэж сонгуульд оролцох таамгийг хэвлэлүүд дэвшүүлж эхлээд байна. (Өнөөдөр 2013, 02сар, №042)
6. Шинэ засаг төрөө төвхнүүлэх, бодлого зорилтоо тодорхойлох, ачаа тэн дааж, жолоо бурантаг хөтлөх хүмүүсээ тодруулах ажил арга хэмжээгээ эхлүүлэх гээд хамгийн амин чухал үе энэ мөн биз ээ. (Өнөөдөр 2012, 11сар, №277)
7. С.Эрдэнэ сайд хийсэн ажил, бодит үр дүнгээрээ яах ч аргагүй сайдуудын чансаанд аманд хүзүүнд давхиж байна.

(Өнөөдөр 2012, 11сар, №277)

Хүснэгт 1–т бид дээрх монгол ахуй амьдрал мал аж ахутай холбоотой үгсийн тус бүрийн давтамжийг харууллаа. Давхардсан тоогоор нийт 85 үг, нийлэмжийн давтамжийг харууллаа.

Хүснэгт 1

Дээрх хүснэгтээс үзэхэд хамгийн их давтамжтай үгс нь сунгаа, сойх, ташуур, ташуур барих гэсэн үгс байна. Энэ бүгдийг танихуйн талаас авч үзбэл монголчуудын ахуй амьдралтай холбоотой тэр дундаа морины холбогдолтой үгс зонхилж байгаа нь монголчууд эрт дээр үеэс өнөөг хүртэл морио хайрлан хүндэтгэж, дээдэлж явдаг төдийгүй сэтгэлзүйд нь морьтой холбоотой аливаа зүйл үргэлж тодрон байдаг гэдэг нь энэхүү зүйрлэлийг илэрхийлэхэд мөн тусгалаа олж байна.

2. Эмнэлэгийн холбоотой үгс болон нийлэмж

1. Хөршүүдийн шинээр нээсэн болон дахин нэмэгдэх гарц шуурхай, найдвартай, хэн хэндээ ашигтай үйлчлэх гэсэн зах зээлийн зарчмаас харвал сайд олон нийтэд ердөө “тайвшруулах тариа” хийсэн болж таарав. (Өнөөдөр 2013, 02сар, №042)
2. УИХ –ын гишүүдээс Ж.Батзандан л түүнд “харшилтай” байгаа юм. (Өнөөдөр 2012, 12сар, №300)
3. Н.Энхбаяр төрийн тэргүүнийг өлгийдэх үү. (Өнөөдөр 2013, 03сар, №052 )
4. Дайн өдөөх, зөрчил дэгдээх нь АНУ-ын санхүүгийн системд “амь тариа” болдог нь амьдрал дээр нэг бус удаа батлагдсан. (Өнөөдөр 2012, 03сар, №070)
5. ....цөмийн эрчим хүч, АЦС ыг дагалдсан “шүдний өвчин” болох цөмийн хог хаягдлын асуудлыг хөндсөөр ирсэн. (Өнөөдөр 2012, 03сар, №068)
6. Ингээд л сонгуулийн “синдром”–д улс орон живнэ. (Өнөөдөр 2012, 03сар, №068)

Хүснэгт -2

Энэхүү хүснэгтээс харахад амь тариа, харшил, шүдний өвчин зэрэг үгс бусдаасаа илүү давтамжтай орсон байна. Энэ нь магадгүй сүүлийн үед түгээмэл хэрэглэгдэх болсон мөн илүү их дэлгэрч буй өвчний нэр байж болох юм.

3. Гадаад үгс

1. Ерөнхийлөгч хүртэл үүнийг нь дэвэргэж, үлгэр жишээгээр шоудаж байна. (Өнөөдөр 2013, 02сар, №040)
2. Харин “лообий төслийг дэмжсэн” гэх шүүмжлэлд өртөж буй Засгийн газрын хийх ёстой ажил одоогоор зуун задгай байна. (Өнөөдөр 2013, 01сар, №024)
3. АН-ынхан өөрсдөө зөрчөөд байдаг шүү дээ гэсэн “мэссеж” өгөв. (Өнөөдөр 2013, 01сар, №005)
4. Шинэ жил дөхөж Ерөнхий сайдаас эхлүүлээд бүх л сайдууд нь ийш тийш зөрөлдөн давхилдаж, багачуудад бэлэг тараадаг моод дэлгэрлээ. (Өнөөдөр 2012, 12сар, №300)
5. АН өөрөө улс төрийн том “брэнд”. (Өнөөдөр 2011, 06сар, №150)
6. Намын хороо байгуулах хуралд 68 гишүүн оролцсоны цөөнгүй нь Архангайн ардчилсан хувьсгалын партицанууд гэнэ. (Өнөөдөр 2008, 01сар, № 013)

Хүснэгт -3

Энэхүү хүснэгтэд бид гадаад үгсээр илэрхийлэгдсэн ямар үг нь давталттай байгааг тодрууллаа. Хүснэгтээс харвал шоу, виз гэсэн үгс илүү өндөр давтамжтай гарсан байна. Ер нь сүүлийн үед даяаршлалтай холбоотойгоор нөгөөтэйгүүр монгол хэлний хэм хэмжээ, тогтонги байдал алдагдсанаас гадаад үгийг шууд эх хэл шигээ яриандаа оруулж хэрэглэх болсон. Тэрхүү орж ирж буй гадаад хэлний үгс тухайн цаг үе, нийгмийн байдал хөгжлөө дагаж ирдэг гэж бид үзэж байна. Чухам яагаад энэхүү шоу, виз гэх үгс илүү хэрэглэгдэж байна вэ гэдгийг бид тухайн нийгмийн байдлаас болж байгаа гэж үзэж байна. Учир нь сүүлийн үед монголд залуучуудын дунд шоу гэдэг нэлээн түгэн тэдний дунд шоудах гэдэг үзэгдэл маш ихээр бий болох болсонтой холбоотой мөн өнөө үед хүн бүхэн гадаадад ажиллаж, амьдрах, сурах хүсэл эрмэлзэлтэй болсон төдийгүй үүнтэй холбоотой визний асуудал маш яригддаг тиймээс ч бидний түүсэн жишээнээс харахад сонгуульд нэр дэвших эрх авах гэдгийг виз авахтай зүйрлэн хэлсэн байна.

4. Спорт, тоглоом

1. Засагт “даам” гарсан Х.Баттулга, А.Гансүх нараа байранд нь тавиачээ, АН-ынхаан. (Өнөөдөр 2013, 02сар, №028)
2. Ялангуяа ҮХАА-н сайд Х.Баттулга, зам тээврийн сайд А.Гансүх нарын хувийн хоршин тоглолт хэрээс хэтэрлээ. (Өнөөдөр 2013, 02сар, №028)
3. Гэвч яаран нүүдэл хийхээс болгоомжилж байна. (Өнөөдөр 2013, 02сар, №028)
4. Сонгуулийн синдромыг нэг хэсэгтээ л намжаах сүүлийн, бас хариуцлага өндөр буухианд өрсөлдөх магадлалтай намууд хэрхэн бэлтгэж, хандаж буйг тандлаа. (Өнөөдөр 2013, 01сар, №005)
5. Ц.Нямдорж уул нь ч хариу мэх сайтай л даа. (Өнөөдөр 2012, 03сар, №069)
6. Гэвч Б.Дэлгэрмаа бол АН-ын оюун санааны хүрээллийг тодорхойлогчдын нэг Дорно Говийнхны зуун дамжсан бахархал Н.Норовбанзадын охин атлаа “өвдөг шороодсон” шүү дээ. (Өнөөдөр 2012, 03сар, №061)

Хүснэгт -4

Мөн энэхүү спорт, тоглоомын төрлийн үгс болон нийлэмжид өвдөг шороодох хөзөр гэсэн хэллэгүүд илүү давтамжтай харагдаж байна. Өвдөг шороодох гэдэг маань үндэсний бөхөд хэрэглэгддэг хэллэг хэдий ч энэхүү улс төржсөн зүйрлэлд нилээдгүй их орсон нь монголчууд бөхөд хорхойтой, бөхөө хайрлан хүндэлдэг ард түмэн учир ялагдах биш өвдөг шороодох гэдгээр хэлбэл илүү чихэнд ойр сонсогдож хүмүүсийн сонирхол татах ба хүмүүст хүрэх нь арай хурдан байж болох талтай юм.Түүнчлэн эдгээр үг хэллэгүүдийг улс төрийн зүйрлэлд шууд ашиглаж буйн тухайн ард түмэнд аль хэдийн дасал болсон нийтлэг бүгд мэддэг түгээмэл болсонтой холбоотой. Жишээ нь: Монгол улсад бөхийн талаар мэдэхгүй хүн байдаггүй бүгдэд тодорхой ойлгомжтой зүйл юм.

1. Хоол хүнс

1. Монгол улс бол дуртай нь хүлхдэг чихэр биш гэдгийг харуулав. (Өнөөдөр 2013, 02сар, №028)
2. ...Ерөнхий сайд тэнцвэр хадгалахын тулд бондыг төдийгүй улс орны хөгжлийг хурдасгах бусад том төслийг намын бүлэглэлүүддээ бялуу болгон хуваарилж эхлэв үү. (Өнөөдөр 2013, 01сар, №024)
3. Хэнч халдаж зүрхэлдэггүй “хатуу самар” С.Баярцогтыг дуэлд дуудах зориг гаргаж санаанд оромгүй үйлдэл хийж чадсанаараа тэр 2012 оны дуулианы гол эзэн байлаа. (Өнөөдөр 2013, 02сар, №038)
4. Ер нь улс гүрнүүдийн геополитикийн бодлогын үр дүнд манайд ийм байдал үүсэн буй болж, нийгэм маань тэр аяараа “хонины шөл” болж хувирсан. Энэ шөлний дээд хэсэгт хөвөх нимгэн “тосон давхарга” болох тавхан хувь нь баялгаас хүртэж, үлдсэн “усан шөл” болох ард түмэн туйлдан ядуурч байна. (Зууны мэдээ 2013, 03сар, №51)
5. Шинэ сонгуулийн босгон дээрх “эрт ургацын ногоо”–нууд улс төрийг авъяас ухаанаа сорих талбар болгож буй бол түүнд дургүйцэх юм алга. (Өнөөдөр 2011, 06сар, №148)

Хүснэгт – 5

Улс төржсөн зүйрлэлд хоол хүнстэй холбоотой үгс ихээр орж ирж бйана. Дээрх хүснэгтээс харахад бялуу хамгийн их буюу 36.8 хувьтай, самар 26.3 хувьтайгаар энэхүү ангилалд хамгийн давтамжтай хэрэглэгдсэн байна.

ДҮГНЭЛТ

Улс орон, нийгмийн амьдралд болж буй үйл явдал, өөрчлөлт шинэчлэл хэлэнд мөн тусгалаа олж шинэ үгийн сан шинэ үг хэллэгээр баяжин байдаг зүй тогтолтой. Үүнтэй холбоотойгоор зүйрлэлд хандах шинэ шинэ гарц бий болсоор байна. Тиймээс ч бид энэхүү судалгааны ажилдаа зүйрлэлийн яруу дүрслэл тэр дундаа улс төрийн зүйрлэл үүсэх талыг судлаж орчин цагийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн хуудаснаа олон таарах болсон энэхүү зүйрлэлийг сонингоос түүж судалгааныхаа явцад нийт 300 улс төржсөн зүйрлэлийг ялган авч эдгээр зүйрлэлийн үг нийлэмжийн хувьд анхаарч илэрч буй төрлийн хамаарлаар нь хамгийн их хэрэглэгдсэн төрлүүдийг тодорхойллоо.

1. Монголын ахуй амьдрал аж ахуйтай холбоотой
2. Эмнэлэгийн чиглэлийн
3. Спорт тоглоомын
4. Гадаад үг
5. Хоол хүнстэй холбоотой үг болон нийлэмж гэсэн 5 төрөлд хуваалаа.

Мөн төрөл бүрээс хамгийн их давтамжтай үгсийг илрүүлж танихуйн талаас нь тайлбарлалаа.

1. Монголчуудын ахуй амьдрал мал аж ахуйтай холбоотой үгсээс сунгаа 16.2%, сойх 11.7%, ташуур 8.2% барих гэсэн дан морины холбогдолтой үгс илүү давтамжтай байгааг бид монголчууд эрт дээр үеэс морьтойгоо хамт байж морио хайрлан хүндэлж ирсэн төдийгүй энэ уламжлал нь өнөөг хүртэл монгол хүний сэтгэл зүрхэнд байнга байдаг гэдгийг илтгэж байна.
2. Эмнэлэгийн чиглэлийн үгсээс харахад амь тариа, харшил, шүдний өвчин зэрэг үгс бусдаасаа илүү давтамжтай орсон байна. Энэ нь магадгүй сүүлийн үед түгээмэл хэрэглэгдэх болсон мөн илүү их дэлгэрч буй өвчний нэр байж болох юм. Мөн олны дунд түгээмэл
3. Аливаа хэлний үгийн сан баяжих нэг хэлбэр нь харь хэлний үг зээлдэх үзэгдэл ба шинэ үг хэллэг үүсэх энэ арга улс төржсөн зүйрлэлд ч мөн идэвхитэй байгаа нь бидний судалгаанаас харагдаж байна. Тэр дундаа эдгээр гадаад үгсээс шоу (39.3%), виз (27%) гэсэн үгс илүү өндөр давтамжтай гарсан байна. Бас нэг зүйл нь даяаршлал болон, тухайн нийгмийн байдал хөгжлөө дагаж гадаад үгс орж ирдэг гэж бид үзэж байна. Чухам яагаад энэхүү шоу, виз гэх үгс илүү хэрэглэгдэж байна вэ гэдгийг бид тухайн нийгэм болон хүмүүсийн ахуй амьдралаас шалтгаалж байгаа гэж үзэж байна. Учир нь сүүлийн үед монголд залуучуудын дунд шоу гэдэг нэлээн түгэн тэдний дунд шоудах гэдэг үзэгдэл маш ихээр бий болох болсонтой холбоотой мөн өнөө үед хүн бүхэн гадаадад ажиллаж, амьдрах, сурах хүсэл эрмэлзэлтэй болсон төдийгүй үүнтэй холбоотой визний асуудал маш яригддаг тиймээс ч бидний түүсэн жишээнээс харахад сонгуульд нэр дэвших эрх авах гэдгийг виз авахтай зүйрлэн хэлсэн байна.
4. Спорт, тоглоомын төрлийн үгс болон нийлэмжид өвдөг шороодох, хөзөр гэсэн хэллэгүүд илүү давтамжтай харагдаж байна. Өвдөг шороодох гэдэг маань үндэсний бөхөд хэрэглэгддэг хэллэг хэдий ч энэхүү улс төржсөн зүйрлэлд нилээдгүй их орсон нь монголчууд бөхөд хорхойтой, бөхөө хайрлан хүндэлдэг ард түмэн учир ялагдах биш өвдөг шороодох гэдгээр хэлбэл илүү чихэнд ойр сонсогдож хүмүүсийн сонирхол татах ба хүмүүст хүрэх нь арай хурдан байж болох талтай юм. Түүнчлэн эдгээр үг хэллэгүүдийг улс төрийн зүйрлэлд шууд ашиглаж буйн тухайн ард түмэнд аль хэдийн дасал болсон нийтлэг бүгд мэддэг түгээмэл болсонтой холбоотой төдийгүй хэлэхэд сэтгэлд илүү дотно хүлээж авах магадлалтай. Жишээ нь: Монгол улсад бөхийн талаар мэдэхгүй хүн байдаггүй бүгдэд тодорхой ойлгомжтой зүйл юм.
5. Улс төржсөн зүйрлэлд хоол хүнстэй холбоотой үгс ихээр орж ирж байна. Эдгээр үгсээс бялуу хамгийн их буюу 36.8 хувьтай, самар 26.3 хувьтайгаар энэхүү ангилалд хамгийн их давтамжтай хэрэглэгдсэн байна. Эндээс харахад сүүлийн үед монголчууд баяр ёслол бүр дээр бялуу задалж бүгд хуваан амсдаг заншил бараг уламжлал болоод байна. Тиймээс энэхүү уламжлал болсон зүйлийг улс төрийн янз бүрийн баялаг хувиарлалт гэх мэт ёс бус зүйлээр зүйрлүүлэн хэлсэн нь энгийн төдийгүй хүнд илүү ойр сонсогдож ойлгоход илүү дөхөм байх магадлалтай.
6. Улс төржсөн зүйрлэл үүсэхэд маш олон төрлийн үгс болон нийлэмж хэрэглэгдэж байгааг бид эдгээр жишээнүүдээс харж байна. Эдгээр олон төрлийн үгсээс хамгийн их хэрэглэгдэж буй үг нь сунгаа, сойх, аав, ах, шоу, виз, ногоон гэрэл зэрэг хамгийн их давтамжтай илэрч байна. Энэхүү үгсийн давтамжаас харахад монголчуудын ахуй, зан заншил, соёлыг илтгэх үгс байна. Жишээ нь: Монголчууд аавыгаа өрхийн тэргүүн хэмээн дээдэлдэг, ер нь ахмад хүнийг маш ихээр хүндэлдэг энэ үүднээс улстөрийн зүйрлэлд дарга, Ерөнхий сайд гэхийг аав, хамгийн анхны гэхийг ах гэх зэргээр зүйрлэн хэлсэн гэж үзэж байна. Шоу, виз ногоон гэрэл гэх үгнүүд нь нийгмийн хэрэгцээ шаардлагаас үүдэн олны дунд ихээр хэрэглэгдэх болсон учраасэнэ зүйрлэлд илүү ихээр хэрэглэгдэх болсон.

Энэ бүгдээс дүгнэхэд эдгээр утга шилжин “шинээр төрж” буй өвөрмөц нийлэмжүүд монголчуудын уламжлалт ахуй амьдрал, ёс заншил, уламжлал мөн тухайн нийгэм цаг үе хөгжлөө даган хүмүүсийн амьдрал ахуйд шинээр гарч ирж олны дунд ихээр хэрэглэгдэх болсон үгсээр илэрхийлэгдэж буй нь давхар монголчуудын ахуй амьдрал, соёл заншил төдийгүй тухайн үеийн нийгмийн амьдралыг таньж болох бас нэгэн сонирхолтой баримт болж болно гэж таамаглаж байна. Мөн улстөрийн хүрээнд болдог янз бүрийн ээдрээт асуудлуудыг ард иргэдийн мэддэг тэдний дунд хэрэглэж заншсан ахуй амьдрал, ёс заншил, уламжлалт зүйлстэй нь зүйрлэн хэлсэн нь тэдэнд ойлгоход хялбар сонирхолтой байх магадлалтай юм. Энд зүйрлэлийн олон нийтэд нөлөөлөх үүрэг голлож байгаа нь харагдаж байна.

RESUME:

Davaabold.N

English and Chinese Language Department

School of Foreign Languages and Culture

Khovd University

[email protected]

SOME ANALYSIS ON POLITICAL METAPHORS OF MODERN PRESS LANGUAGE

We have made some analysis on about 300 political metaphors of the modern press language and we noticed that so many unrelated words and expressions were used to create political metaphors. So we worked to define what kind of expressions are mostly used to create them in Mongolian language.

НОМ ЗҮЙ:

1. Батчулуун Д. Хэл шинжлэлийн удирдтгал. УБ., 2005
2. Бямбадорж Б. Орчин цагийн монгол хэлний найруулга зүй. УБ., 2012
3. Галбаатар Д. Уран зохиолийн онол, түүх, шүүмжлэл. УБ., 2012
4. Нансалмаа Н “Орчин цагийн хэвлэл мэдээллийн улс төржсөн зүйрлэл” өгүүлэл УБ., 2012
5. Өнөрбаян Ц. Орчин цагийн монгол хэлний үг зүй. УБ., 2004
6. Өдрийн сонин. УБ., 2011, 2012, 2013
7. Зууны мэдээ сонин. УБ., 2013

N.Davaabold

Khovd University

School of Foreign Languages and Culture

English and Chinese Language Department

[email protected]

TEACHING ENGLISH PRONUNCIATION

Pronunciation teaching deals with two interrelated skills - recognition or understanding the flow of speech, and produc­tion or fluency in the spoken language. These skills rely very little on intellectual mastery of any pronunciation rules. Ultimately it is only practice in listening and speaking which will give the learner the skills he requires.

Learning to acquire the pronunciation habits of a foreign language, however, involves a larger number of new skills, especially recognition skills. In order to hear the new lan­guage accurately enough to imitate it, the foreign learner must respond to a whole new sound system. Hearing correctly is not always easy, and he is handicapped not only by his lack of control of the new sound structure, but by his lack of knowledge of the new language in general. Under­standing the stream of speech involves understanding the vocabulary, grammar and contextual meaning. So that, unlike the native speaker who relies on the heavy redundancy in languages to balance out the normal interference of noise, im­perfect transmission of sounds, or muffled articulation, the foreign learner struggles with the whole of the language at the same time, not merely with a few novel sounds.

In order to become proficient in understanding and speak­ing, therefore, he has to learn skills at many levels at the same time. Every aspect of his knowledge of the language rein­forces every other, and pronunciation teaching should always be set in a context of genuine language use. The drilling of isolated sounds has very limited value.

The sound system

The layman who thinks that the stream of speech is merely a sequence of isolatable sounds, which, once learned, merely have to be strung together, is making the same mistake as the person who conceives of language in general as merely strings of words. The truth is that in the area of sounds, as in all other areas of language, structure is all-important. Although separate sounds can be isolated, the characteristics they show in isolation will not be the same as the character­istics they have in the context of neighbouring sounds and the overall structure of the utterance. An oversimplified view of English phonology so frequently leads to a teacher's and his pupil's sense of failure. Having practiced all the sounds with considerable effort, the pupils are dismayed to find that they still cannot understand some English speakers, let alone speak like them.

The teacher must understand the way the sounds of English are systematically used within the sound structure of English, not in order to explain this to the students, but rather so that he can clarify his own objectives in pronuncia­tion teaching. Phonology, the study of the sound system, is as vital to him as phonetics, the study of the physical prop­erties of sounds and their place and manner of articulation in the vocal tract.

Pronunciation and grammar

There are a number of important links between English grammar and both segmental and supra-segmental features of pronunciation. The traditionally labeled ‘s’ plural, for example, has a different pronunciation according to which sound it follows, as does the ed past tense ending. Thus the final sounds of all the following words are different: ships, shoes, roses, laughed, loved, hated. In the sentences 'There he is' and 'There's a man outside', the different stressing and vowel sounds in the first word signal that in the former sentence there is an adverb, while in the latter it is an empty slot-filler, the 'existential there'.

At the supra-segmental level, stress and intonation show distinctions like that between 'My husband who lives in New York is a banker' and 'My husband, who lives in New York. is a banker' — in this case matched by a punctuation differ­ence. In sentences like 'He didn't go to London because he was ill' only intonation, which cannot be shown by punctua­tion, distinguishes the two possible meanings.

Teaching techniques

In foreign language teaching, pronunciation is the one area where it is generally agreed that imitation is the essence of the learning process. Some people are better at imitation than others, but one thing is clear: in order to imitate correctly one must have heard correctly what is to be imitated. Un­fortunately there is not so much the teacher can do to help his students to hear accurately. He can direct their attention to sound differences, give them plenty of opportunity to listen, but he cannot give them the ability to hear them. On occasion he can make the task easier by separating out the items to be heard. If the students cannot hear a /ts/ com­bination at the end of words like cats, mats, and persistently hear either just /kǽt/ or/mǽt/ or /kǽs/ or /mǽs/, the teacher can contrast /t/ with /ts/ and /s/ with /ts/ separately.

Classroom procedures

It is very difficult to build up a graded teaching sequence for pronunciation teaching, because, even at beginner level, all the sounds of English tend to occur within the first few months of teaching. Since, as has been seen, the drilling of isolated sounds has little value, it would also be quite unrealistic to attempt to teach the sounds of the language before going on to the language itself.

The teaching sequence must therefore be organized in terms of priorities and degrees of difficulty. The amount of time devoted to specifically pronunciation teaching depends on the larger priorities of the course in general. A useful guide is the precept 'little and often'. The teacher should be prepared to slip a few minutes' pronunciation drill into a lesson at any point where a significant problem is noticed. But random assistance should not take the place of a system­atic attempt to integrate pronunciation teaching into the course. It has a natural place in much grammar work, e.g. the teaching of plural endings, third person singular simple pres­ent tense, simple past tense and past participles of regular verbs, use of questions of different types, use of adverbial modifiers involving intonation distinctions, and so on.

Pronunciation practice itself might be very short or may occasionally occupy several minutes. In either case a few key principles should be followed:

1. Recognition practice should precede production practice.

2. But since production reinforces recognition, there is no need to wait for perfect recognition before asking for production.

3. The sounds to be heard and spoken should be clearly high­lighted in short utterances.

4. But this should not be taken to the extreme of tongue-twisters like Peter Piper.

5. Students should be given the opportunity to hear the same things said by more than one voice as the model.

6. The English sounds can be demonstrated in contrast with other English sounds or else in contrast with sounds from the native language.

7. The target sound contrast should be shown to function meaningfully, i.e. students should realize that it makes an important difference to their intelligibility to use it prop­erly. This can be done by a procedure involving a progres­sion from straightforward drill, where the success or failure is simply measured by the teacher's approval or dis­approval, to a simulated communication situation like a picture-word matching exercise, or a game, and then to a real communication situation like the understanding of a story or joke where the meaning might depend on the sound contrast being taught.

The heart of any drilling or demonstrating of specific sound features is contrast of one kind or another. The most efficient way of showing contrast is by minimal pairs. Any pair of words or phrases or sentences where there is only one feature to distinguish them is a minimal pair. e.g.

part port

a tack a tag

He's coming? He's coming.

Such pairs can be used in the following ways:

(a) The teacher instructs the students to judge whether he is saying two things that sound the same or different. Sometimes he says the contrasting pair, sometimes he says one member of the pair twice.

(b) The teacher says three items, two the same, one differ­ent. Students judge which item is the different one.

(c) The teacher says one of the pair and students indicate

Which one it is, either by referring to numbers or by referring to pictures illustrating the words, or by performing an action illustrating the word, or by writing the word on the board or in their books, or by marking a choice in an arranged exercise, etc.

(d) The teacher says one of the pair and students either repeat it after him, or say both members of the pair, or say the other one. This can be done chorally, or by indi­vidual students chosen at random, or in turn rapidly round the class.

(e) The teacher says one of the pair and the students have to use the sound feature being highlighted in an utterance of their own, either orally or in writing.

(f) The teacher shows a picture, or performs an action, or gives a clue, or writes a word on the board, or holds up a flashcard, which elicits from the student either a choral or individual production of one or other member of the pair.

But pronunciation teaching does not stop at the drilling stage. The ultimate step is the recognition and use of the sound feature in normal speech. But the learner should be completely unconscious of his pronunciation, and pronuncia­tion teaching at this stage consists of the teacher's monitoring and making notes of what pronunciation features require further conscious drill.

Where there is a recognition problem, a common teaching error is to falsify the speech to facilitate comprehension. The teacher should always talk at normal speed, rather repeating numerous times till he is understood, or paraphrasing where necessary. The difficulty is not to take the easy way out for the exigencies of the moment, thinking that the problem can be dealt with adequately later. It is, paradoxically, the teacher who is most aware of and sympathetic to his students' problems who is most likely to do this.

Pronunciation then, whilst it can be described and taught in isolation, is not to be regarded as a separate area of lan­guage learning, but as a number of contributory strands in the fabric of English, strands to which teachers and pupils give their attention from time to time.

LITERATURE

1. J. A. Bright, G.P. McGregor. Teaching English as a second language – England., 1970.
2. J. Hay Craft. The Teaching of Pronunciation – London., Longman, 1970.
3. Geoffrey Broughton. Teaching English as a foreign language – London and New York., 1980.
4. Ron, Carol Forseth. Methodology Handbook – ELI, America., 1993.
5. J. Hay Craft. An introduction to English language teaching - England., 1978.

REZUME

АНГЛИ ХЭЛНИЙ АВИА ЗҮЙГ ЗААХ АСУУДАЛД

Н.Давааболд

ХИС-ийн ГХСС

Англи, Хятад хэлний тэнхим

[email protected]

Авиа зүйг заах асуудал нь ярианы урсгалыг ойлгох болон таних мөн ярианы хэлэнд чөлөөтөй ярих гэсэн хоёр салшгүй чадвараас бүтэж байдаг. Эдгээр чадварууд нь авиа зүйн дүрмийн оюуны ур чадварын маш өчүүхэн хэсэг дээр л тулгуурладаг. Эцсийн эцэст эдгээр нь ердөө л суралцагчийн шаардаж буй чадваруудыг олгодог ярих болон сонсох дасгал юм.

Khovd University

School of Foreign Languages and Culture

English and Chinese Language Department

English teacher N.Davaabold

E-mail: [email protected]

COMPARING ENGLISH AND MONGOLIAN PAST TENSES

KEY WORDS:

Past tenses, grammatical systems, language families, active and passive tenses, phrasal form.

Introduction

English and Mongolian languages have different grammatical systems because they are both from different language families and English learners always face a lot of difficulties. One of them is past tenses. Mongolian language has three traditional forms of the tense; past, future and present but English has sixteen active and ten passive tenses.

Also these tenses are categorized by regular and irregular verbs and there are tenses that are called future-in-the-past tenses which are not in any other languages.

Linguists who specialized in Mongolian Ya.Schmidt, O.M.Kovalevski, N.Poppe, A.Popov, A,Bobronikov, G.D.Sanjeev, B.H.Todaeva, Sh.Luvsanvandan and many others have studied verb tense forms of Mongolian from different angles, and have revealed some specifics of the past tense in their writings.

Researchers have studied past tense suffixes and named them differently according to different meanings.

Past tense starts from the moment of speech to the past, it may be understood one of the grammatical meanings.

English verbs have six tense forms which are divided into simple and perfect tenses. The simple tense in its turn has present, past, and future as well as the perfect. English verbs have four basic forms;

- Imperative form

- Simple past form

- Past participle form

- Gerund form

The past forms are divided into regular and irregular. Regular verbs take the suffixes -ed, -d. There are over 300 irregular verbs in English. They usually are not conjugated with suffixes -ed or -d.

Mongolian past tense suffixes have been divided into the following categories.

1. inflectional suffix – в for known and completed action

2. inflectional suffix –лаа, -лээ, -лоо, -лөө for known and recently completed action

3. inflectional suffix –жээ, -чээ for unknown and completed action

For example: In the sentence “аав ирлээ” the speaker has just known this information but in the sentence “аав иржээ” the speaker did not see the action but only heard about it. In these situations inflectional suffixes, of past tense -лээ and -жээ are not interchangeable so it can be proven that these are not just versions of one morpheme, but have different meanings.

Verb inflectional suffix - в for known and completed action

The Mongolian verb inflectional suffix -в is used commonly in writing but is almost never used in speaking. It is only used with the particles of уу, үү, and modal particles –даа (-дээ, доо,-дөө) in speaking. For example: Төмөр гуай та хоёр усанд оров уу?

Verb inflectional suffix –лаа(-лээ, -лоо, -лөө)

for known and recently completed action

The verb inflectional suffix –лаа(-лээ, -лоо, -лөө) for known and recently completed action can show just completed and ongoing events.

For example: Тэнгэрийн хаяаг улбар туяа гийгүүлж огторгуй цэнхэртэн хааяа нэг сэмжин үүл хөвөлзөн нүүж, үүр манхайтал цайлаа. (Д.Н)

The results of the past suffix –лаа(-лээ, -лоо, -лөө) can be continuing into the present.

It has been noticed that these two suffixes are quite similar to the English past simple tense. But it’s incorrect to say that they are exactly the same. For example: Зам дээр халтирч ойчив оо! Би явлаа шүү!

Verb inflectional suffix –жээ(-чээ) for

unknown and completed events

The suffix –жээ(-чээ) usually expresses an event that has happened before the informing and the result is completely finished. For example: Энх өвгөн аавыхаа хамт баярт иржээ. (Ж.Л) Улсын их сургуулийн танхимын ханаар янз янзын шог зураг зурж хаджээ. (Ж.Л)

The suffix –жээ (-чээ) can occur before the question and affirmative exclamation word and the root of ГЭ. For example: Пэрэнлэй өвгөн нэг ч цаг хожимдсонгүй нэг хором зүгээр суусангүй ажил ажил гэсээр жаран нас хүрчээ. Түүний нүд тасралтгүй гэрийн зүг ширтсээр явах бөгөөд ээж нь далд орон ортол зогссон газраасаа үл хөдөлжээ. (Г.Д)

The suffix of unknown and completed events –жээ(-чээ) is similar to the English present tense. However it can be seen that sometimes they don’t have exactly the same meaning. For example: Нэрийг нь мартаж орхижээ. Чи энэ тэмцээнд түрүүлжээ. These sentences are not connected with the past.

Mongolian suffixes that can be used as adjectives

of verbs –сан, -сэн, -сөн, -сон

Past participles can express the situation of the subject which occurred as a result of the past event. This situation is formed by adding the suffix –сан, -сэн, -сөн, -со.

Mongolian past participles are connected with the situational meaning. For example: The suffix –сан, -сэн, -сөн, -сон is expressed in past and perfect tenses. The suffix –сан, -сэн, -сөн, -сон has definite meaning but it is not different from suffixes of past tenses. For example: Багш аль эрт ирсэн. The teacher already came.

Mongolian past participles are used as adjectives and verbs but they are more often used as adjectives.

Phrasal form of past tense verbs

In modern Mongolian there is a method of verbs such as явж байна, явсан байлаа rather than expressing verb tenses by adding suffixes.

Joint form of past tense verbs connected by the suffix for –сан(-сэн, -сон, -сөн)

Deficient verbs бай-, бол- which are used as helping verb which have taken suffixes of past verb tenses can create joint forms by connecting with the suffix –сан(-сэн, -сон, -сөн).

Joint form of the past tense verbs connected by the coordinating verb connecting suffixes –аад (-өөд, -оод, -ээд)

This joint form can consist of the following joint forms of past tenses.

1. Helping verb бай- which has suffixes of the present tense in modern Mongolian can be connected with coordinating verbs and a connecting suffix of –аад(-өөд, -оод, -ээд) and can reveal the compound form of the past. For example: Пагмадулмаа чамтай гадаа хоёр хүн уулзах гэж ирээд байна.

2. Helping verb бай which has suffixes of past tense in Mongolian can be connected with a word which has a coordinating verb connecting suffix –аад(-өөд, -оод, -ээд) and can reveal the joint form of the past. For example: Галт тэрэг хөдлөхөөс өмнө бид буудал дээр ирээд байв.

The present result of past events in Mongolian can be revealed by past tense forms which have suffixes of лаа (-лээ, - лоо, -лөө), -жээ (-чээ), -сан (-сэн, -сон, -сөн). For example: би дөнгөж сая Улаанбаатараас ирлээ. Дорж Улаанбаатараас иржээ. Би энэ номыг уншсан. If the verb suffixes which we have talked about above have the inflection чих the meaning will become much stronger. For example: Дорж гараа хугалчихлаа. Энэ номыг уншчихсан.

The present result of a past event in English and Mongolian and their forms are very similar. Both have helping verbs in present tense (have, байна) and main verbs in the past (sold, зарчихсан). So we can say that the tense which is revealing the present result of a past event is exactly the same in Mongolian and English.

The form which shows an event that happened many times

in the past of English and Mongolian

In order to show an event that happened again and again in we use the past of Mongolian бай-, бол- which have inflection of the past tense -даг, -дэг, -дог, -дөг. For example: нутгийн ах дүү нар надад дандаа тусалдаг байлаа. This form is exactly the same as the English used to which shows an event that happened many times in the past. For example: He used to know it well. Тэр үүнийг сайн мэддэг байжээ. I used to be able to ride a horse. Би морь унаж чаддаг байсан.

Passive past tense of Mongolian and English

In order to show the passive tense in Mongolian the suffix –гд, -т is added to the base form of the verb and followed by a past tense inflection. For example: Би уригд+сан=(в, лаа, жээ). G.D. Sanjeev has found the fact that Mongolian passive is used much less than English and Russian. Mongolian passive is not used very commonly so we need to avoid using it incorrectly and in incorrect situations.

The English passive tenses can be translated into Mongolian by passive and active. But most of them are translated in Mongolian by the active tense. Choi. Luvsanjav has proven that there is an active form in Mongolian which fits with the passive forms of any European language. For example: The room was cleaned by me. For the translation of this sentence “би өрөөг цэвэрлэсэн” is much better than “өрөө надаар цэвэрлэгдсэн”.

Their forms which show are different, too. The passive of Mongolian is revealed by the verb inflectional suffix but the passive of English is expressed by the verb form.

CONCLUTION:

We have found the following conclusions by comparing meanings and forms of past tenses in the two languages.

1. The verb suffixes –в, –лаа, -лээ, -лоо, -лөө for completed action are quite similar to Past simple in English. For example: Хоёр жилийн дараа тэнд хоёр сайхан саглагар мод ургав. After two years, two nice big trees grew up there.

2. Suffixes –жээ, -чээ for unknown and completed action are similar to the Present perfect tense in English. For example: Энх өвгөн аавыхаа хамт баярт иржээ. Enh has come to the holiday with his grandfather. However it can be seen that sometimes they don’t coincide because they have some differences. For example: Чи энэ тэмцээнд түрүүлжээ.

3. Joint forms of the past in Mongolian which are connected by the coordinating verbs connecting suffix –аад (-өөд, -оод, -ээд) and inflectional suffix –сан (-сэн, -сон, -сөн) are exactly the same as English’s past perfect and present perfect tenses. For example: Гадаа хоёр хүн уулзах гэж ирээд байна. Two people have come to meet you.

4. The past form did of the verb do can be used as a verb referent of a verb. For example: Dorj came but Dulmaa didn‘t. To translate this sentence into Mongolian the verb ирэх is used in both of the sentences. For example: Дорж ирсэн гэтэл Дулмаа ирээгүй. But in English the verb come is used only in the first sentence and the referent of the verb did is used in the second sentence. There isn’t any referent of verbs in Mongolian like in English.

5. In Mongolian, inflections of the past –жээ, -чээ, -лаа can be used in order to reveal present and future meanings. But in English there aren’t any past tenses to reveal present and future meanings. For example: чи энэ жилийн наадамд түрүүлжээ. Бид маргааш хот явлаа.

6. In Mongolian inflections of the past tense can be added on all verbs but in English, inflections of the past tense can’t be added to some verbs. For example: Унтав, унтжээ, унтсан, унтлаа. Явсан, явжээ, явлаа, явав

7. One of the differences of past tenses in English and Mongolian is that there are tenses which reveal a future meaning in the past. They are called the future-indefinite-in-the-past tenses. In Mongolian there is not an official tense form that reveals this meaning.

Also there is an interesting tense that is called the present perfect tense. It’s name is present but the result always is finished in the past. However, the result is related to the present. For example: My father has gone to UB. Манай аав Улаанбаатар хот явчихсан.

8. The main meaning of this tense is the present result of a past event and it happens in the crossing of future and past. The present result of past events in Mongolian can be revealed by past tense forms which have the inflections -лаа (-лээ, - лоо, -лөө), -жээ (-чээ), -сан (-сэн, -сон, -сөн) For example: Би дөнгөж сая Улаанбаатараас ирлээ. Дорж Улаанбаатараас иржээ. Би энэ номыг уншсан. Дорж гараа хугалчихлаа. Би энэ номыг уншчихсан.

RESUME:

Англи, монгол хоёр хэл нь хоёр өөр овогийн хэл учраас хэлзүйн хувьд өөр өөр тогтолцоотой хэл юм. Ийм учраас англи хэл суралцагчдад хүндрэлтэй зүйл ихээхэн гарч ирдэг билээ. Эдгээрийн нэг бол яах аргагүй цагийн айн асуудал юм. Монгол хэлэнд уламжлалт гурван хэлбэр буюу одоо, өнгөрсөн, ирээдүй гэсэн цагууд л байдаг бол англи хэлэнд үйлийн эзэн үйлдлээ эдлэж буй идэвхтэйн 16 цаг мөн үйлдэлд өртөж буйн өртөгдөхүүн талаас нь илэрхийлсэн идэвхгүйн 10 цагийн өнгө байдаг ба нийт 26 цаг байдаг.

Мөн эдгээр нь дүрмийн болон дүрмийн бус үйл үгсээр хэлбэрждэгээс гадна үндсэн гурван цаг буюу одоо, өнгөрсөн, ирээдүй цагуудаас гадна өнгөрсний ирээдүй заах цагууд (the future in the past) зэрэг бусад хэлэнд байдаггүй хэлбэр ч байдаг.

Үйл үгийн өнгөрсөн цагийн хэлбэрүүд нь англи хэлний аман болон бичигийн хэлэнд маш өргөн хэрэглэгддэг тул үүнийг монгол хэлний өнгөрсөн цагийн хэлбэрүүдтэй зэрэгцүүлэн судлах нь зүйтэй юм.

LITERATURE:

1. Batchuluun.D – Scientific research methods of linguistics.
2. Foreign languages at school ¹7, 2005.
3. Foreign languages at school ¹8, 2006.
4. Graw Hill Mc - Improve your essays. New York., 1995.
5. Edward Finegan – Language it`s structure and use. USC., 1987.